Uluslararası mahkeme kararı, mahkemenin yetkisine ve uyuşmazlığın taraflarına göre bağlayıcı olur; bütün devletleri kendiliğinden yükümlü kılan tek tip bir uygulama sistemi yoktur. Kararın ne zaman ve kimler için sonuç doğurduğunu anlamak için önce hangi mahkemenin karar verdiğine, ardından hükmün kesinleşip kesinleşmediğine ve kararın sonuç bölümünde ne istendiğine bakmak gerekir.
Uluslararası mahkeme kararı kimin için bağlayıcıdır?
Uluslararası yargı organlarının görev alanları ve yetkileri farklıdır. Devletler arası uyuşmazlıklara bakan Uluslararası Adalet Divanı (UAD) ile bireylerin başvurularını inceleyen Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) aynı tür kararlar vermez. Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM) ise devletler arasındaki bir davayı değil, kişilerin cezai sorumluluğunu ele alır. Konunun bağlantılı bir yönünü Gündem kategorisindeki ilgili yazılar yazısında bulabilirsiniz.
Bu nedenle “uluslararası mahkeme kararına bütün ülkeler uymak zorunda mı?” sorusunun genel bir evet-hayır yanıtı yoktur. Bağlayıcılık; mahkemenin kurucu metnine, ilgili devletin o metne taraf olup olmadığına, mahkemenin uyuşmazlık üzerinde yetkisini kabul edip etmediğine ve davanın kimin arasında görüldüğüne bağlıdır.
| Yargı organı | Kararların temel muhatabı | Uygulamayı izleme veya sağlama biçimi |
|---|---|---|
| Uluslararası Adalet Divanı | İlgili davanın tarafı olan devletler | Tarafların yükümlülükleri; gerekli görülürse Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi süreci |
| Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi | Hakkında karar verilen Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi tarafı devlet | Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi denetimi |
| Uluslararası Ceza Mahkemesi | Yargılanan kişi; ayrıca mahkemeyle iş birliği yükümlülüğü bulunan devletler | Devletlerin iş birliği ve kararın ilgili bölümlerinin yerine getirilmesi |
Karar hangi aşamada uygulanmaya başlar?
Uygulama için çoğu zaman kararın kesinleşmesi ve hükümde belirtilen yükümlülüğün anlaşılması gerekir. Ancak her mahkemenin kesinleşme ve uygulama usulü aynı değildir. Örneğin UAD kararları kesindir ve temyize açık değildir; kararın yorumlanması veya belirli koşullarda yeniden incelenmesi için sınırlı yollar bulunabilir. AİHM kararları ise Sözleşme’deki kesinleşme kurallarına tabidir. Kesinleşme tarihi, devletin kararı yerine getirme yükümlülüğünün başlangıcını belirlemede önem taşır.
Uygulama takvimi de kararın türüne göre değişir. Bir hüküm tazminat ödenmesini, belirli bir kişinin durumunun yeniden değerlendirilmesini, mevzuat veya idari uygulamada değişiklik yapılmasını ya da ceza yargılamasında iş birliğini gerektirebilir. Kararda özel bir süre belirtilmişse bu süre dikkate alınır; belirtilmemiş olması ise yükümlülüğün önemsiz veya isteğe bağlı olduğu anlamına gelmez.
Devletlerin yükümlülüğü mahkemeye göre nasıl değişir?
UAD’nin bir kararının bağlayıcılığı, davanın tarafı olan devletlerle sınırlıdır. Birleşmiş Milletler Şartı’nın 94. maddesi, üyelerin taraf oldukları davalarda Divan kararlarına uymayı kabul ettiğini belirtir. Taraflardan biri kararı yerine getirmezse diğer taraf Güvenlik Konseyine başvurabilir. Konsey, gerekli görürse tavsiyede bulunabilir veya kararın uygulanması için önlem belirleyebilir. Bu, her ihlalin ardından otomatik yaptırım uygulanacağı anlamına gelmez; siyasi ve kurumsal süreç ayrıca işler.
AİHM bakımından devlet, taraf olduğu davadaki kesin karara uymakla yükümlüdür. Yapılacaklar yalnızca başvurucuya tazminat ödemekten ibaret olmayabilir. İhlalin sonuçlarını başvurucu açısından gidermek için bireysel tedbirler; benzer ihlallerin tekrarlanmasını önlemek için de genel tedbirler gerekebilir. Bakanlar Komitesi, kararların yerine getirilmesini denetler ve devletin attığı adımları değerlendirir.
UCM kararları ayrıca dikkatle ayrıştırılmalıdır: Mahkemenin ceza kararı bir kişi hakkında verilir; devletler arası uyuşmazlığı çözen bir hüküm değildir. Buna karşılık devletlerin tutuklama, teslim veya delil sağlama gibi konularda mahkemeyle iş birliği yükümlülükleri doğabilir. Bu yükümlülüklerin kapsamı, mahkemenin yetkisine ve ilgili devletin hukuki konumuna göre incelenmelidir.
Bir kararın uygulanıp uygulanmadığı nasıl anlaşılır?
Haberlerde “mahkeme karar verdi” denmesi, kararın bütün sonuçlarının tamamlandığını göstermez. Uygulamayı değerlendirirken şu ayrımları kontrol edin:
- Kararı hangi mahkeme verdi? Mahkemenin yetki alanı, kararın muhatabını belirler.
- Karar kesinleşti mi? Açıklanan karar nihai hüküm mü, yoksa süreç içindeki bir ara karar mı?
- Hüküm bölümünde ne isteniyor? Mahkemenin tespitleriyle devlete yüklediği somut adımlar aynı şey değildir.
- Uygulamayı kim izliyor? Bazı sistemlerde uluslararası bir organ denetim yaparken, bazı yükümlülüklerin yerine getirilmesi ulusal kurumların işlemlerini gerektirir.
- Hangi aşama tamamlandı? Tazminat ödenmesi, bireysel tedbirlerin alınması ve yapısal değişiklikler ayrı uygulama adımları olabilir.
Bir uluslararası mahkeme kararının bağlayıcılığı ile fiilen uygulanması da farklı kavramlardır. Bağlayıcılık, tarafın hukuki yükümlülüğünü; uygulama ise bu yükümlülüğü yerine getirmek için atılan adımları anlatır. Karar uygulanmadığında hukuki yükümlülük ortadan kalkmaz, ancak sonuçların doğması ve izlenmesi ilgili mahkemenin sistemi ile devletlerin iş birliği mekanizmalarına bağlıdır.
