Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin daimi üyelerinden biri, esas hakkındaki bir karar tasarısına karşı oy kullanırsa tasarı gerekli oyları alsa bile kabul edilmez. BM veto hakkı, belirli kararların Konsey’den çıkmasını engeller; fakat her oylamada kullanılamaz ve mevcut kararları kendiliğinden iptal etmez.
BM veto hakkı kimlerde ve hangi oylamalarda geçerli?
Güvenlik Konseyi 15 üyeden oluşur. Çin, Fransa, Rusya, Birleşik Krallık ve ABD daimi üyelerdir; diğer 10 üye belirli dönemler için seçilir. Veto yetkisi yalnızca bu beş daimi üyeye tanınmıştır. Konseyin karar usulü, BM Şartı’nın 27. maddesinde düzenlenir. Konunun bağlantılı bir yönünü Gündem kategorisindeki ilgili yazılar yazısında bulabilirsiniz.
Esas hakkındaki karar tasarılarının kabul edilmesi için en az dokuz üyenin olumlu oyu gerekir. Ayrıca daimi üyelerden birinin olumsuz oyu sonucu değiştirebilir: Tasarı, diğer üyelerden dokuz veya daha fazla destek alsa bile kabul edilmez. Bu özel yetki BM veto hakkı olarak anılır.
Her oylama bu kurala tabi değildir. Usule ilişkin kararlar için dokuz olumlu oy yeterlidir; daimi üyelerden birinin karşı oyu tek başına tasarıyı düşürmez. Bir oylamanın usule mi yoksa esasa mı ilişkin olduğu, sonucun veto ile engellenip engellenemeyeceğini belirler.
Veto, çekimser oy ve ret arasındaki fark
Daimi üyenin çekimser kalması, tasarıya karşı oy kullanmasıyla aynı anlama gelmez. Daimi üyelerden biri çekimser kalsa dahi tasarı diğer koşulları ve en az dokuz olumlu oy şartını sağlıyorsa kabul edilebilir. Dolayısıyla BM veto hakkı, yalnızca daimi üyelikten kaynaklanan bir imkândır; Konseydeki her olumsuz oy veto sayılmaz.
BM Şartı’nın 27. maddesi, belirli uyuşmazlıkların tarafı olan bir Konsey üyesinin bazı kararların oylamasında çekimser kalmasını öngörür. Bu kural, özellikle Şart’ın VI. Bölümü kapsamındaki barışçıl çözüm kararları ve 52(3). maddeyle bağlantılı kararlar için önem taşır. Uygulama ve yorum, kararın niteliğine göre değerlendirilmelidir; her uluslararası anlaşmazlık oylamasında otomatik olarak uygulanacağı varsayılmamalıdır.
Veto hangi sonuçları doğurabilir?
Veto edilen tasarı kabul edilmediği için Konsey o metindeki yeni kararları almış olmaz. Tasarı; yaptırım uygulanması, kuvvet kullanma yetkisi verilmesi, ateşkes çağrısı yapılması veya bir BM misyonunun kurulması gibi öneriler içerebilir. Veto, bu önerilerin ilgili tasarı üzerinden yürürlüğe girmesini engeller. Ancak tasarıda yer alan her önerinin hukuki niteliği aynı olmadığından, sonucu metnin içeriğine göre okumak gerekir.
Bir karar tasarısının veto edilmesi, daha önce kabul edilmiş ayrı bir Güvenlik Konseyi kararını otomatik olarak sona erdirmez. Yürürlükteki kararın değiştirilmesi veya kaldırılması için ayrıca işlem gerekir; böyle bir tasarı da kendi oylama kurallarına tabidir. Bu yüzden haberlerde “veto edildi” ifadesi görüldüğünde, hangi metnin ve hangi yeni adımın engellendiğine bakmak önemlidir.
BM veto hakkı Konseyin yeni bir karar almasını durdurabilir, ancak uluslararası siyasetteki tüm diplomatik girişimleri ya da BM’nin diğer organlarının yetkilerini ortadan kaldırmaz. Üye devletler görüşmelere devam edebilir; Genel Kurul da kendi görev ve yetkileri çerçevesinde konuyu ele alabilir.
Veto sonrasında süreç nasıl devam edebilir?
Konseyde tasarının düşmesi, konunun gündemden sonsuza kadar kalktığı anlamına gelmez. Üyeler yeni bir tasarı hazırlayabilir, metin üzerinde uzlaşma arayabilir veya meseleyi başka diplomatik kanallara taşıyabilir. Yeni tasarıda yapılacak değişiklikler, ilk metinde itiraz edilen noktaları gidermeyi hedefleyebilir; ancak yeni oylama da aynı temel kurallara tabidir.
Genel Kurul, Güvenlik Konseyi’nden farklı olarak bağlayıcı yaptırım veya kuvvet kullanma kararı alamaz. Bununla birlikte, “Barış İçin Birlik” olarak bilinen Genel Kurul kararına dayanan uygulama kapsamında, barışın bozulduğu ya da saldırı yaşandığı durumlarda acil özel oturum toplanabilir ve üye ülkelere kolektif tedbirler konusunda tavsiyelerde bulunulabilir. Bu yol, Konsey kararının yerine geçen eşdeğer bir veto aşma mekanizması değildir; tavsiyelerin hukuki etkisi ve uygulanması farklıdır.
Bir haberin sonuçlarını değerlendirirken tasarının kabul edilip edilmediğini, oylamanın usule mi esasa mı ilişkin olduğunu ve veto sonrası hangi organın ne tür adım atabileceğini ayrı ayrı kontrol edin. BM veto hakkı, belirli bir Konsey kararının önünü keser; krizin kendisini veya diğer diplomatik yolları tek başına sona erdirmez.
